Island Snapshot
971120

LinkExchange

A collection of news-briefs from The Tonga Chronicle, Ko e Kele'a, Taimi 'o Tonga, Radio Tonga. For more details of these stories, feel invited to buy a paper from one of the locations mentioned in our Tonga Media pages

Kapau na‘a ku mate, ko hai te ne tauhi hoku famili?

Ko e vanavanaiki mai ia e lea ‘a Unaloto Lolohea ‘o Ma‘ufanga fekau‘aki mo hono täa‘i ia ‘e he Tiuta ‘i he Kolisi Ako Tohi Tapu ko Sia‘atoutai. Kuo ‘osi fakafolau atu ia ki Nu‘usila ke fai hono faito‘o pea koe fakamole ‘e fua kotoa ‘e he kolisi.

Ko ‘Unaloto kuo ne ‘osi ma‘u uaifi pea mo hono ki‘i ‘ofefine mähina ‘e 6 ‘e toko taha pë, pea ko hono ta‘u ‘uluaki eni he Kolisi.Pea ko e maumau lahi kuo hoko ki he‘ene mo‘ui tu‘unga he tä na‘e fai, pea fakataha mo e ‘ikai sai e me‘a ngäue ‘a e fale mahaki ‘i Tonga ni.

Na‘e pehë ‘e Unaloto ki Nusipepa Taimi ‘o Tonga, na‘e ‘ikai ke mahino kiate ia ‘a hono taa‘i ia he na‘e lolotonga fai ‘enau ngaahi ‘ä. "Na‘e a‘u ange pë ‘o ngaahi ‘aki e toki hoku molü fakalafalafa, pea hoka‘i ‘aki hoku vakavaka 'aki e ‘esia ‘o e toki pehë ki ha tuki mo e ‘aka lahi faka‘ulia he koe konga lahi na‘e ‘ikai ke u toe ‘ilo‘i ‘e au pë ko e hä e me‘a na‘e hoko?".

‘Oku ne faingata‘a‘ia lahi ‘aupito ‘i he taimi ni he kuo pä e nafa ia pea ‘ikai toe fanongo ka ‘oku ne siofi pë e loungutu o e toko taha ‘oku lea mai. Ko e lea ‘oku hangë ko ë ‘oku ‘elelo mutu pea ko e sio ia ‘e meimei lava ha ngaahi miniti lahi ia pea toki pete e la‘imata. Pea hangë ‘oku fakama‘uma‘u pe ha‘iha‘isia hono sino.

Ko e mohe ia, malö ka lava houa ‘e taha ha pö, he ‘oku ‘ikai ke lava ‘o toko fo‘ohake he ko e mui‘i ‘ulu kuo volu, pea ‘i he‘ene tokoto fo‘ohifo ‘oku ne ongo‘i ‘oku mamanava pe hono ‘ulu pea ko e taimi lahi ‘oku tangutu pe he Sea ‘o mohe ai.

Na‘e pehë ‘e Unaloto ne ‘osi pe hono taa‘i ia pea ‘alu ‘o kole fakamolemole pea ko e tali ‘eni ‘a e faifekau," ‘Ikai ke ua pe fu‘u tä pea ke lele".

‘Oku ‘ikai ke loto ke faka‘ilo ‘a e faifekau, "Tukuange ‘a e faifekau ke ‘alu ‘o tauhi ‘ene ki‘i fänau mo hono mali. Kapau ‘e faka‘ilo pea ‘e toe fakafoki mai ai e ngaahi me‘a ‘oku mole meiate au pea sai ke fai, pea kapau ‘e ‘ikai ke lava ai, pea tuku ä mo e fakapiko," ko Unaloto ia.

Ko e taha ‘ene faka‘amu ke mo‘ui, koe‘uhi ke lava ‘o tauhi ‘ene ki‘i fänau mo hono mali. Pea ko e me‘a ongo taha ko ‘ene pehë,"Na‘a ku konä mo fakapahia lahi pëa‘ikai pë te u lavea, ka ‘i he‘eku hola ki he lotu ko e kumi mo‘ui mo veuki hoku fakapo‘uli mo sio ai pe ki he matapä ‘o fa‘itoka.

Fakahü toko ua ko e fakatau hina.

Na‘e fakahü pilisone ha ongo tangata ko Hala‘api‘api Huni ‘o Fo‘ui mo Hausia Tavalu ‘o Ha‘avakatolo ko e tuku‘aki‘i ki he hia ko e fakatau Hina ta‘efakalao. Na‘a na fakatau atu ‘ena hina kia Siua Tai pea läunga‘i kinaua ‘e Sitivi ‘Etuate toko ua e Minisitä Polisi pule e kautaha IPC ‘a ia na‘a na lesisita ke to mo uta ai. Ka ‘oku ‘ikai ko ha‘ana kai ha‘asi ha me‘a kehe.

‘Oku makatu‘unga ‘eni mei he lao ne fa‘u ia ‘e he Potungäue leipa mo Fëfakatau‘aki ke te uta pe he kautaha na‘a te to ai . Ka ‘i he lau ‘a e ongo tangata ni kuo tä tu‘o fiha ‘a ‘ena ‘eke pe ko e fiha e totongi ‘a ‘enau hina mo ikai pe ha tali. Pea ko e tu‘unga ia ‘a ‘ena fakakaukau ke fai a hano fakatauatu ‘a ‘ena fo‘i hina he kuo ‘osi toli na‘a faifai pea maumau. ‘Oku feinga e ngaahi kau taha ke nau pule‘i ‘a kau ngoue neongo ko kinautolu ‘oku nau fua e kanongatamaki e ngäue. ‘Oku ha mahino mai ‘eni e totongi ‘i he totongi ‘a e kautaha ngoue ‘a ‘Esau Namoa.‘Oku $1.00 ki he kilo, pea to‘o leva e seniti e 40 ki he ngaahi fakamole pea ko e toenga koe pa‘anga ia ‘a e toko taha ngoue.

Ka ‘i he fakahü ko eni ‘oku ‘ikai ke fai ‘e Sitivi ia ki tu‘utu‘u ni a e lao pea ‘oku fai ai e ki‘i ta‘e mahino‘aki moe leipa ko e lau ia ‘a Sione Vailanu.

Fetongi mei he Slake

Fakatatau ki he fakamatala ‘a e pule ‘enisinia ‘oe kautaha Associated Confectioners Ltd ‘i Ma‘ufanga pea ‘oku ‘a nautolu ‘a e inu ko ia ko e Slake, Kuo ‘ikai ke toe hoko atu ‘a hono ngaohi ‘o e Slake koe‘uhi kuo motu‘a ‘a ‘enau misini pea toe mamafa ange ‘a hono kongokonga pea mo e taha ‘e ‘ikai ke nau lava ‘o fe‘auhi mo kautaha Coca Cola. Ka ‘oku nau ‘amanaki ke fokotu‘u ha‘anau ngaahi ‘anga inu fo‘ou ke fetongi ‘aki. Ko e inu ngaohi pe mei he fua‘i‘akau tu‘ufonua ‘o Tonga ni, pea mo ngaohi e vai ‘ata‘atä ki he inu. Ko e kautaha ni foki ‘oku nau ngaohi mo e Asikilimi.

Fakafuofua ‘e nounou‘aki e patiseti ‘a e 7.3 miliona.

Kuo fakahä ‘e he Pangikë Pule ‘a Tonga ni, ‘a ‘enau ngäue‘aki e founga e Kautaha Fakapa‘anga ‘a Mämani ‘o mahino ai ‘oku fakafuofua ‘e fe‘amokaki‘aki e $7.3 miliona ki he patiseti lolotonga, lolotonga ko ia na‘e hä he founga tatau ‘a e fe‘amokaki ‘aki e $12.5 miliona he patiseti 96/97. Ka ‘oku tui ‘a e Pangikë Pule ‘e ‘ihe $0.9 miliona pe ‘a e fe‘amokaki ko ‘eni, he ko e patiseti 96/97 na‘e ‘i he $4.8 miliona pe.

‘I he fakamatala fekau‘aki mo e Patiseti 97/98 e Pule‘anga ‘a ë na‘e fakahü atu ki Fale Alea ‘i Sune ta‘u ni, na‘e fakahä ai e taha e ngaahi tumu‘a ke fakasi‘isi‘i e ‘auhia e pa‘anga talifaki ‘a e founa ‘i muli, pea ko e fokotu‘u ngäue ki hono ngäue‘i e patiseti ni, ke fakalelei‘i e natula ngäue ‘i he Pule‘anga no fakalelei‘i hono tokanga‘i ‘on e ngaahi mo‘ua ‘ae Pule‘anga.

Na‘e toe pehë ‘ehe lipooti mei he Pangikë Pule, ‘a e fiema‘u ke fakapotopoto‘i e ngaahi fakamole ‘a e Pule‘anga ‘i he‘enau founga ngäue pea pehë ki hono fakalelei‘i hono tanaki e pa‘anga hüumai ki he Pule‘anga.

Na‘e toe tuhu‘i mai ‘e he täketi ‘o e Patiseti 97/98 ke ‘oua na‘a toe laka e fe‘anokaki fakalukufua ‘i he peseti ‘e 1.0, pea ke ‘oua na‘a toe laka ‘a e fakamole lolotonga ‘a e Pule‘anga ‘i he Peseti ‘e 30 ‘o e koloa fakalukufua ‘o e fonua ke ‘oua na‘a toe si‘i hifo ‘i he peseti ‘e 20 a e pa‘anga hümai ‘a e Pule‘anga ne he ngaahi ‘inivesi ‘oku kau ai he ta‘u. Pea ke ‘oua na‘a toe laka hake ‘ae ngaahi no ‘a e Pule ‘anga he peseti e 40 ‘o e ngaahi koloa ‘o e founa.

Kuo toe ‘onea ‘e he Pangikë Pule ‘a e fakafuofua ki he ngaahi fakamole ‘a e Pule‘anga ki he patiseti lolotonga ‘a ia ko e $140.1 miliona, ko ‘ene holo ia mei he $157.0 miliona ‘i he patiseti 96/97. Ko e konga ‘ulaki ‘o e patiseti (recurent ) ‘oku fe‘unga mo e $63.0 miliona, kae $77.1 miliona e patiseti ki he langa fakalakalaka. Ko e me‘a ‘oku mahino mai ‘i he fakamatala ‘a e Pangikë Pule, ‘oku holo e pa‘anga ki he langa fakalakalaka mei he 95.5 miliona he 96/97. Ka ko e pa‘anga ki he ngaahi vahenga mo e ngaahi fakamole ki he Recurrent ‘oku mahiki‘aki ‘a e $3.6 miliona nei he patiseti 96/97.

‘Oku toe pehë ‘e he lipooti ‘e fe‘unga mo e $63.1 miliona ‘a e pa‘anga hümai ‘a e Pule‘anga ki he ta‘u fakapa‘anga lolotonga.

‘Oku laka‘aki ‘a e $1.4 miliona mei he ta‘u fakapaanga 96/97. Ko e peseti ‘e 70.4 ‘o e pa‘anga hüumai ko ‘eni ‘oku tafe ia mei he tukuhau kehekehe, fai pëseti ‘e 29.6 e hümai ia mei he ngaahi ma‘u‘anga pa‘anga kehekehe, kae pëseti e 29.6 ‘e hümai ia mei he ngaahi ma‘u‘anga pa‘anga lehe ‘a e Pule‘anga.

Tali pë fakasötoma ke faifekau ‘i he Siasi Metotisi ‘o Nu‘usila.

Kuo Tali ‘ehe Konifelenisi ‘a e Siasi Metotisi ‘o Nu‘usila ke lava pë ke hoko ha tokotaha ‘oku mo‘ui fakasotoma (practising homosexual) ko ha faifekau, pea ke ne na‘u ha tu‘unga pë ‘i he Siasi ‘o a‘u ki ha faifekau.

Ko e tu‘utu‘uni fakahisitolia ko ‘eni kuo hoko ‘i he Siasi ‘oku ne fakahoko ai ha mävaeua lahi, kä koe vaheua ‘e tolu ‘o e Konifelenisi na‘a nau fili ke tali ‘a e fokotu‘u ni ‘i he taimi na‘e fai ai ‘a e paloti.

Na‘e ‘i ai ha ongo fo‘i tefito‘i me‘a e ua ne tali ‘e Konifelenisi fakata‘u ‘a ia ma‘e fai ‘i Ueligatoni: ‘uluaki ko e tali ‘o ha tokotaha fakasotoma ke hoko ko ha faifekau; pea koe ua ko hono poupou‘i kinautolu ‘oku fe‘auaki ke nau faka‘ehi‘ehi mei ha mahaki ‘oku faktupu ‘e he fe‘auaki.

Na‘e toe fokotu‘u foki ha Komiti ke nau faiha fale‘i movakai‘i fakaikiiki ‘a i ngaahi me‘a ko ia na‘e fai ke ai e alea lalahi he ta‘u ni fekau‘aki mo e mo‘ui fakasotoma mo e ma‘u lakanga ‘i he Siasi.

Hilifaki mata‘itohi ‘Atenisi

‘E fakalängilangi‘i ha fanauako ‘e toko hiva- kuo nau ikuna ‘a e ngaahi mata‘itohi kehekehe mei he ‘Univësiti ‘o ‘Atenisi, ‘i ha kätoanga hilifaki mata‘itohi ‘a e ‘univësiti ni ‘i Kolomotu‘a ‘i Novema 22.

‘Oku ‘i ai ha mata‘itohi M.A.(Master of Arts) e taha ‘e foaki ia ki a Stephanie Pope, ta‘u 45, mei ‘Aositelëlia, ka ‘oku nofo Uelingatoni, Nu‘usila. Ko hono ua ‘aki ia ha mata‘itohi MA kuo foaki ‘e he ‘univesiti. Ko e mata‘itohi B.A 'e toko tolu. Pehe ki he B.Sc 'e taha. Ko e A.A 'e toko 3 moe A.Sc 'e 1.

Foaki mata'itohi Kolisi Tohitapu mo e ako'anga Seminalio e Tui.

Na‘e foaki ha faka‘ilonga toketä ‘i he lotukalafi mo ha mata‘itohi M.A ‘e 13, ‘i he Katoanga hilifaki mata‘itohi ‘a e Seminalio ‘o e Tui, mo ha mata‘itohi B.A 'e tolu, tipiloma mo ha tohi fakamo‘oniako, ‘i he hilifaki mata‘itohi ‘a e Kolisi Tohitapu ‘a Tonga, na‘e fakahoko fakataha ‘i he Televison A3M-TV7 ‘i Fasi-mo e -afi ‘i Nov.14.

Ko ‘ene ‘afio Taufa‘ahau Tupou IV na‘a ne foaki atu ‘a e ngaahi faka‘ilonga ni.

Katoa ‘o e toni hina kuo uta atu ki Siapani.

Koe toni hina ‘eni ‘e 11,188 kuo lava ke uta atu ki Siapani ‘i he to‘u tö hina ‘o e ta‘u ni ‘i he‘ene a‘u mai ki he uike ni. Ko e vaka faka‘osi, MV Oriental Harvest, ‘oku lolotonga fakaheka mo e ‘amanaki ke folau atu ‘i he ‘aho ni. Na‘e fakafuofua ki he toni hina ‘e 480 na‘e ‘osi fakaheka ‘e he kautaha uta hina ‘e tolu ‘i he ho‘ata ‘aneafi, Pulelulu.

Ko e to‘u to hina ko ‘eni ‘oku fika fa ki he lahi taha, talu mei he 1991. Ko e fakafuofua eni mei he ongo kautaha vaka na‘a nau uta atu ‘a e hina ki Siapani Ko e Mark Shipping mo e JFM Shipping, ‘o e toni hina kuo uta atu: Squash Export mo e Touliki trading-toni 3,069; FIMCO: 2,843.5; Island Priduce Ltd: 2,014; Ha'amo Growers 2,249 Tomfa Paea 568.5 mo e toni 'e 567.5 mei he MBM.

Kaniseli Pilitania mo'ua $1 miliona 'o Tonga

Na'e fakamo‘oni ‘a e ‘Eiki Ministä Pa‘anga, Kinikinilau Tütoatasi Fakafanua, ‘i he Tüusite, ki ha aleapau , ma‘ae Puleanga Tonga ke toe vakai‘i ‘e Pilitania ‘a e ngaahi fokotu‘utu‘u ki he ngaahi mo‘ua ‘o Tonga.

‘I he fokotu‘u ni ‘e kaniseli ai ‘e he pule‘anga Pilitania ha ongo nö ‘a Tonga ‘a ia na‘e totonu ke ‘osi ‘a hono totongi fakafoki ki Tisema 31 ‘o e ta‘u ni.

Fu‘u tokolahi kau puke ‘i he suka

"‘E lava pë ke ui ‘a e suka ko e mahaki maumau tangata," ko e lea ia ‘ aDr Nehasi Moi Tapealava, pule ‘o e Tafa‘aki Ngäue ki he Nifo ‘i he falemahaki Vaiola, ka ko e taha ‘i he kakai Tonga ‘e toko 1,200 tupu ‘oku mo‘ua ‘i he suka.Hange pë ko Dr Tapealava, neongo ‘oku ngäue ‘i he falemahaki, ka ‘oku ‘ikai tapu ai ‘a hono ma‘u ‘o e kau ngäue ni ‘e he mahaki suka mo ha toe mahaki pe.

Me‘a ‘ofa ki Niua

Na‘e foaki ‘e he Talafekau Lahi Nu‘usila ki Tonga, Mr Ian Hill ha veeni Toyota Liteace, misin ‘uhila (generator) mo e ngaahi naunau kehe - ko e tokoni ki he ngaahi ngäue ke fakalakalaka ‘a e mo‘uilelei ‘i Niuatoputapu. Ko ia ne tali e tokoni $30000 ni ‘a ia ‘oku fakafou mai ‘i he Polokalama Tokoni Fakalakalaka ‘a Nu‘usila, ‘e he Talëkita mo‘ui, Dr Laumeesi Malolo.

Lahi ‘a tokoni ala ma‘u mei he EU (‘Akilisi Pohiva)

‘Oku fie ma‘u ke fokotu‘u ha kautaha ki tu‘a mei he pule‘anga -NGO, ke ne fakahoko ‘a e ako‘i, fale‘i mo tokoni ki he ngaahi kole tokoni ma‘a e ngaahi NGOs mei he ‘Iunioni a ‘Iulope, koe vakai ia ‘a Samiuela ‘Akilisi Pöhiva ki hä Sitepu ma‘olunga ange ke fakahoko ‘aki e ngaahi kole tokoni mo fakalakalaka ma‘a Tonga kae fakapa‘anga ‘e he ‘Iunioni ‘a ‘Iulope.

Na‘e kau atu ‘a ‘Akilisi ki ha fakataha uike ‘e taha na‘e toki fakahoko ‘i Brussel Pelisiume.


News Shorts

Advertised Vacancies

Please do not respond to the advertised vacancies by e-mailing the web page coordinators. If you find a post interesting to you, please contact the appropriate personnel (if we can supply the e-mail address/web site for you) or first check out the Tonga ISP site http://www.candw.to to confirm whether the organisation you are interested in has Internet access. Island Snapshot is a non-profit, voluntary service of postings for people interested in Tonga and unfortunately we do not have the resources to follow-up employment requests for people, nor do we have funding for the Resumes being posted to our e-mail address.

Monthlies

 

[ref: http://www.tongatapu.net.to]
Tonga on the 'NET

[For a piece of the Kingdom, and Your Own Domain Name,
http://www.tonic.to easily the Tonic.to Domain Name headaches.]