MATIU

Vete Mo e Puipuitu`a `o e Kosipeli Fai `e Matiu

Voliume 1. Vahe 1-14

© Copyright: 1996. Rev. Dr. T. T. M. Puloka

`E `ikai ngofua ke toe paaki `a e tohi ni pë ko hano konga kae`oua kuo ma`u ha ngofua mei he tokotaha fa`utohi.

Fakatapui

Ma`ae längilangi mo e fakamälö`ia `o e `Otua `i he fakakoloa`aki au `a `eku ongo mätu`a ko Lätü Lasinga mo Sela `Emalata Puloka.

MATIU

Vete Mo e Puipuitu`a `o e Kosipeli Fai `e Matiu

Voliume 1. Vahe 1-14

Fa`u `e

Rev. Dr. Tevita Tonga Mohenoa Puloka

BA., MA., Dip. So. Sc., M.Div., D.Min., Ph.D.

President, Pacific Rim Consulting and Ministries, P.O. Box 1374, Nuku`alofa, Tonga.

KANOTOHI

Fakatapui

Talateu

MATIU

Talateu Nounou `o e Fuakava Fo`ou

Ngaahi Puipuitu`a Faka lotu `o e Fuakava Fo`ou

Ko e vete mo e Faka`uhinga `o Matiu

Talateu

Ko e Puipuitu`a `o Matiu

Ko e Kalisi `o e Fuakava Fo`ou

I. Hisitolia Nounou `o e Lea Faka Kalisi.

II. Anga Fakafa`utohi `o e kau Fa`utohi `o e Fuakava Fo`ou.

Hisitölia Nounou `o e `Uluaki Siasi

I. Ko e `Uhinga `o e "Siasi"

II. Ko e Toetu`u `a e `Eiki

III. Mu`aki Siasi `i Selusalema

Vahe 1

Vahe 2

Vahe 3

Vahe 4

KANOTOHI

Vahe 5

Vahe 6

Vahe 7

Vahe 8

Vahe 9

Vahe 10

Vahe 11

Vahe 12

Vahe 13

Vahe 14

Ko e Ma'ungatala

Index

Talateu

`Oku toe pë `eni `a e ta`u `e 3 mo e konga pea tau tu`uta ki he kuonga fo`ou `o e senituli 21. Ka ko e ta`u `eni `e 170 mei he kamata `o e lotu faka Kalisitiane `i hotau fonua ni. Ko ia `oku `ikai ha me`a te tau mo`ua ki ai ka ke tau fakafeta`i pë mo e loto hounga`ia `i he `ofa hulu pehë fau `a e `Otua. Mo`oni `a e tala `a e punake, "`oku tau kei mo`ui mo femamata`aki, fakafeta`i hotau malu`i `e he Tamai faka langi." Ka ko ha kakai kuo hounga kiate kinautolu `a e `ofa `a e `Otua, ko e kakai kuo foekina honau laumälie `e he kelesi fakamaama mo fakatau`atäina mei he `Otua. `I he funga `o e kelesi faka`ilohala mo tauhima`u ko ia, `e lelei mu`a ke tau tokanga ki ha ngaahi me`a mahu`inga `a ia `e kau ki hono fakaloloto mo fakama`olunga`i `a `etau mo`ui kakato `i he`etau teu ke talitali `a e senituli 21. Ko e hisitölia ko e fakamisia ia `o e kaha`u pea ko `ene hoko mai ko e fakatokanga ia `a e `aneafi ki he `aho ni mo `apongipongi. `Oku lau ia ko e kuonga fakahisitölia `otautolu, ka ko e momeniti kotoa pë foki ko e hisitölia. Ka ko `ene makehe ange ko e `amanaki `e `i ai ha tokolahi `o kitautolu te nau a`usia `a e senituli fo`ou. Monü`ia ka ko kinautolu `e mu`omu`a pea mo kinautolu `e hoko atu ki he senituli 21.

`E `ikai lava ke tau `auliliki heni `a e ngaahi me`a mahu`inga ke tau tokanga ki ai `i he`etau teu mo e tali `o e senituli 21. `Oku `ikai ko hono feitu`u totonu `eni, pea `asili ai `oku masivesiva e alafolau ni. Kaneongo ia, te tau lava `o fakatokanga`i `a e ngaahi fiema`u `oku fu`u vivili ange `i he mala`e `o e Tohitapu mo hono ngäue`aki. Hangë ko `eni:

1. `oku lahi fau `a e fiema`u mo e faka`amu ke tänaki atu ha ngaahi tokoni mo fakahinohino ki he`etau Tohitapu faka Tonga;

2. ke fa`u ha ngaahi tohi fakamatala mo e vete `o e Tohitapu `i he lea faka Tonga;

3. ke fakama`olunga`i `a e tu`unga ako`i mo e teu`i `o e kau malanga pea tautefito ki he kau Setuata mo e Faifekau.

`E toe mahino ange mo faingofua `a e ngäue`aki `o `etau Tohitapu faka Tonga `o kapau `e `i ai hano ngaahi tokoni mo fakahinohino. Ka `e `aonga ke pulusi fakataha pë mo e Tohitapu. Kuo fu`u fuoloa fau `a `etau fononga mai mo e faingata`a ko `eni. Pea kuo toe tupu heni mo e faingata`a `e taha ko e takitaha fai pë `ene faka`uhinga ki he Tohitapu. Ka ko e tohi ni ko e tohi lahi taha pë ia hono lau mo ako mo fakatotolo`i, pea `oku `ikai ha tatau hono ngäue`i `i mämani. `Oku `ikai `uhinga ia ke toki mahino pë `a e Tohitapu ki ha taha ako ki ai. Ka `oku `uhinga ia ke fai `a e ngäue `o hono ako`i mo fakatotolo mo fakahinohino `o e Tohitapu `e kinautolu kuo teuteu ki ai. Pea ko e ola `o e ngäue ko ia ke tänaki atu ia `o pulusi fakataha mo e Tohitapu `o hangë ko ia `oku hä `i he ngaahi Tohitapu faka Pilitänia. `E faingofua ai `ete kumi ha potutohi, talanoa, hingoa pë ha fa`ahinga me`a pë. Pea `e toe tokoni lahi `aupito `a e ngaahi fakamatala ke mahino mo lelei ange ai `a e faka`uhinga `o e Tohitapu.

`E tokoni `eni ki he kau malanga mo ha taha pë ke fa`u mo ha ngaahi tohi fakamatala mo fakatotolo foki ki he ngaahi me`a mahu`inga ke tau `ilo ki ai `i he`etau ngäue`aki `a e Tohitapu. Ko e Siasi Uesiliana Tau`atäina `o Tonga pë taha `a e siasi tokolahi `a ia `oku lahi ange ai `a e malanga `a e kakai `ikai ako faifekau `i he kau Faifekau mo e Setuata na`e ako faifekau. Ko ia `e fu`u tokoni lahi `aupito `eni ki he malanga mo e `ilo ki he Tohitapu.

Ka `e toe mahu`inga ange foki ke hiki hake mo fakama`olunga`i `a e teu`i mo e ako`i `o e kau Faifekau mo e Setuata ke fe`unga mälie mo e tu`unga `o e senituli `o e kuonga fo`ou. Kuo ma`olunga `a e ako mo e ngäue `i hotau fonua ni, ka `oku ki`i ve`etuai `a e ako`i mo e fakalakalaka`i `a e tu`unga faka ako mo e taukei faka ngäue `a e kau ngäue `a e siasi. Tau pehë pë ko e ta`u 2000 ko e kamata`anga ia `o e tu`unga ma`olunga ange mo fo`ou `o e ako`i mo teu`i faka ngäue `o e kau ngäue

`a e siasi. Kuo pau ke fai `a e tokanga lahi ki he tu`unga `o e mo`ui faka laumälie he ko e makatu`unga ia. Ka ko e tu`unga ko ia `oku tatau ai `a e taha kotoa pë ia, he ko e me`a`ofa ia `a e `Otua `oku foaki ki ha taha pë `oku ne fiema`u mo kole ki ai. `Oku `ikai ko ha me`a ke ala fakamu`omu`anima ki ai he ko e laumälie ko e mänavamo`ui mei he `Otua `a ia `oku tau mo`ui ai.

Ko e `uhinga foki `o e tokanga ki he ngaahi me`a ni koe`uhi ko e fu`u mahu`inga `a e Tohitapu kiate kitautolu. He ko hono mo`oni `oku kau lahi `aupito `a e Tohitapu `i hono tu`utu`uni mo pule`i `etau mo`ui `i hotau fonua ni. Tatau ai pë pe ko e Lotu, Pule`anga, Pisinisi, Ako, Fämili, Ngäue pe ko e Sipoti. `Oku `ikai lahi fau ha ngaahi me`a `i Tonga ni `e fu`u tu`u `atä mei he lau mo e fale`i `a e Tohitapu. Ko ia ai `oku fu`u mätu`aki mahu`inga ke `ilo mo maheni mo e ngaahi fakahinohino `a e Tohitapu.

`Oku `ikai foki ko e Setuata pë mo e Faifekau pë ko e Pätele pë kau malanga `oku totonu ke nau `ilo mo taukei mo e faka`uhinga `o e Tohitapu. Ka `oku mahu`inga ia ke `ilo ki ai `e he taha kotoa pë. Kae tautefito ki he kau pule mo e kau taki hangë ko e kau taki `i he Pule`anga, Ako, Pisinisi, kau Ngoue, kau taki `i he kolo mo e fonua. `Oku `ikai ha fa`ahinga me`a mahu`inga ia `i Tonga ni `e `atä mei he lotu faka Kalisitiane. Pea `oku makatu`unga `a e lotu `i he lau `a e Tohitapu.

Kaikehe, ko e tefito`i `uhinga ki hono fai `o e ki`i ngäue ko `eni, ko `eku fu`u ongo`i mahu`inga`ia `i he malanga. Kuo laka hake `i he ta`u `e 25 `eku malanga pea ta`u `eni `e 16 `eku faiako `i he mala`e `o e teolosia pea kau ai mo e malanga. Pea neongo `oku ki`i lahi ange `a e ngäue ni `i he lea faka Pilitänia ka `oku te maheni `aupito mo e ngaahi tükunga `o e malanga faka Tonga. `I he ki`i ataata kuo te ma`u `i he a`usia mo e ako`i `o e malanga, kuo mahino ai `a e fu`u mahu`inga lahi ke `ilo mo maheni mo e Tohitapu he ko e makatu`unga ia `o e malanga.

Kuo fakamo`oni`i tätu`olahi `a e lelei ange `a e malanga tupu mei he fepoupouaki `a e `ilo `o e Tohitapu, poto he lea mo e malanga, pea mo e `ilo ki he tokäteline mo e ngaahi me`a mahu`inga `o e lotu mo e mo`ui. Pea `oku tatau ai pë ia pë ko e kalasi malanga `i Sia`atoutai, Boston University School of Theology, Pacific School of Religion, Berkeley, School of Theology at Claremont, pë `i ha taha `o e ngaahi siasi `o e kakai Tonga `i `Amelika pë ko e Post Office Nuku`alofa, pë ko e Fanga `o Pilolevu. Ko ia kuo fu`u mahino `aupito `a e mahu`inga mo e tu`ulotoloto `a e Tohitapu `i he`etau me`a kotoa pë. Ko e me`a leva pë `e ua `oku pau ke fai. `Uluaki ko e ako `o e Tohitapu ke mahino mo mahu`inga mälie, pea ko e ua ko e feinga ke mo`ui`aki `a e ngaahi akonaki `a e Tohitapu.

Ka ko e faka`uhinga kotoa pë `o e Tohitapu `oku fakafuo ia `e he `ulungaanga tu`uma`u (culture) `o e kakai pë tokotaha faka`uhinga `i he sosaieti `oku ngäue`aki ai `a e Tohitapu. Ko ia ai `oku fakafuo (form) `e he `ulungaanga tu`uma`u `o ha kakai `a e faka`uhinga`i `o e Tohitapu, pea fakauho (substance) `e he Tohitapu `a e `ulungaanga tefito `o e kakai `i he sosaieti. Na`e to`o mai ai `e Matiu `a e ngaahi tefito`i fakakaukau faka Hepelü, faka Alamea, faka Loma, mo e faka Kalisi ke faka`uhinga`i`aki `a Sïsü `i he`ene mo`ui mo e ngäue. Hangë ko e lea faka Alamea ko ia ko e "Misaia" `a ia kuo liliu ia ki he lea faka Kalisi ko e "Kalaisi" ke ne fakamatala`i `a e ngäue `a Sïsü ko e "fakamo`ui." Ko e taha `o e tefito`i fakakaukau `o e lotu faka Hepelü ko e nofo `amanaki ki he hoko mai `a e Misaia. Ko e tokotaha ia kuo "pani" pea ko e Tu`i `e hoko mai (eschatological) ke fakatau`atäina mo fakamo`ui `a `Isileli. Fakatauange pë ke pehë `etau vakai ki he faka`uhinga mo e ngäue`aki `a `etau Tohitapu faka Tonga. He `oku `ikai ala mävae `a e tala `o e `Otua mo e tala `o e fonua.

TTMP

`Apakasi-`a-Seini, Fanga-`o-Pilolevu, Hengihengi Toetu`u, 1996.

MATIU

Talateu Nounou `o e Fuakava Fo`ou

Ko e kau fai hisitölia, punake, palöfita mo kinautolu kotoa pë na`a nau hiki `a e tohi `e 27 `o e Fuakava Fo`ou´, na`a nau nofo faka`utumauku ki he ngäue na`a nau fai pea mo faka`anaua `a e hoko mai `a e kakato `a e fai fakamo`ui `a e `Otua´. Ne kakato e `amanaki mo e tala fakapalöfita `i he hoko mai `a e `Otua´ `ia Sïsü Kalaisi. Ko e fu`u ngäue faka`ulia `aupito ia, he taumaiä `oku feia hano makupusi `e hotau `atamai vivili mo pukeme`a `a e opeope mo e ta`emahakulea `o e mafimafi mo e `ofa hulu pehë fau `a e `Otua´. `I Hono mafimafi na`a ne `aikakano `o pulonga pea fakangatangata `i he matelie `o e fefine mo e tangata. Pea tau lau ai `o pehë, "tä kuo hoko e fau mo e polata." Kae talu ai mo hono kilala hake `e he `ofa faka `Otua `a e toloefu `o e tu`unga `o e fefine mo e tangata. Ko e makatu`unga ia `o e okooko `a maama ki he mo`ui ta`engata. Ko ia ai pë `a e makatu`unga `o e talanoa `o e Ongoongo Lelei, pea ko e uho ia mo e kätoi `o e Fuakava Fo`ou. Kuo hoko ai `a e Tohitapu ko e tefito`i ma`ungatala o e finangalo `o e `Otua. `Oku tau tali mo e a`usia `i he tui, hisitölia `o e lotu, mo e faka`uhinga, ko e konga `o e ma`ungatala.

Ngaahi Puipuitu`a Faka lotu `o e Fuakava Fo`ou

Ko e ngaahi tohi `e 27 `o e Fuakava Fo`ou na`e hiki kinautolu mei he 45-95TS `i he fa`ahinga Kalisi ko e Koine. Ko ia foki `a e lea na`e ngäue`aki `e he lauvale mo e masiva, pea ko ia `a e lea na`e lava ke fetu`utaki kotoa ai `a e ma`olunga, ma`ulalo, masiva, koloa`ia pea mo ha taha pë. Pea `e lava pë ke tau pehë pe na`a ko e `uhinga lahi ia `o e ngäue`aki `e he fa`u kosipeli `a e lea ni he ko e lea `ia `o e faitatau `o `ikai ko e faikehekehe. Ko e tefito`i lea `o e tui `Otua ko e faitatau, he `i he tulutulumafua `o e tala `Otua (teolosia), ko `eni pe `a e feitu`u "`oku tatau ai pë tua mo e palai." `Isa, ko hëvani ia mo hono anga.

`I he kau fa`utohi `e 9 `o e Fuakava Fo`ou ko Luke pë `a e senitaile kakato (`ikai hano konga Hepelü `o `ikai kainga mo `Epalahame). `Oku lau na`e hiki `e Paula `a e tohi `e 13, hiki `e Sione `a e 5, pea taki 2 `a Luke mo Pita, pea taki 1 leva `a Matiu, Ma`ake, Semisi, mo Siuta, pea mo e fa`utohi `o e tohi Hepelü. `I he kanotohi, ko Luke `a e lahitaha. `Oku kei lahi pë `a e ongo tohi `a Luke (Luke mo e Tohi Ngaue) `i he fakataha`i kotoa `o e ngaahi tohi `e 13 `a Paula.

Ko ia kuo hoko `a e kakano `o e Fuakava Fo`ou ko e fakamo`oni`i `o e fu`u ivi mafimafi mo e `ofa `a e `Otua ki Hono kakai. `Oku `i ai ha pupungalea faka Kalisi `oku ne talaki `a e hoko mai `a Kalaisi, he kaine diatheke, pea `i he Latina ko e novum testamentum, pea ko ia `oku liliu faka Tonga ko e Fuakava Fo`ou `a ia ko e kakano ia `o e tohi `e 27. Ko e diatheke ko e fuakava pe tohi tuku `e toki hoko `a hono ngaahi tu`utu`uni `i he hili `a e pekia `a e tokotaha na`e `a`ana `a e tohi tuku. `Oku meimei ke `uhinga pehë pë mo e fuakava `i he lea faka Tonga. Ka `oku malohi ange ki he pehë ko e tukupä ke fai ha ngäue ke lava lelei mo kakato (vakai ki he fuakava `i `Atataa).

1. Lotu Faka Siu: Ko Sïsü ko e Siu. Ne toki pekia foki `a Sïsü pea toki tupu mei ai `a e lotu faka Kalisitiane. Ka na`e kamata ia `i Palesitaine `i he lotu faka Siu pea ko ia ai ko e makatu`unga mahu`inga `aupito `o e lotu faka Kalisitiane ko e lotu mo e tui faka Siu. Ko e lotu faka Siu `i he kuonga `o Sïsü na`e tö lalo ia mei he ma`olunga na`e `i ai `a e tala faka palöfita `i he ta`u `e 400 kimu`a `ia Sïsü. Pea `oku ngali pë ke pehë ha fa`ahinga feto`aki `a e lotu koe`uhi ko e fu`u masila fau `a e ngaahi fe`atungia `o hono ngaahi `ätakai. He `i he kuonga `o e vaha`a `o e Ongo Fuakava, 200KM-45TS, `a ia `oku lau ko e "kuonga fakapo`uli" ne täpuni tokua e faka`ilome`a mei he `Otua

pea fakautuutu ai `a e fepakipaki `a e ngaahi pule `o tupulaki ai `a e fakaehaua mo e nofo hopoate. Ne hulutu`a e fakamo`ulaloa`i `o e kakai Siu `e he Tu`i Silia ko Antiochus 1V, pea ko `ene lakahala faka`osi ko `ene tu`utu`uni ke `uli`i mo fakamousa`a`i `a e Temipale `i Selusalema. Ko ia ne tu`u hake ai `a e to`a ko Mataiasi mei he fämili Hasmoneans, mo hono ngaahi foha `e 5 `o nau piutau `o tau`i `a e Tu`i Silia `o nau hokohoko malohi ai pea nau pule mo tau`ataina `o mei senituli `e ua. Ko e kuonga ia `oku `iloa ko e kuonga `o e Kau Makapeo (Maccabees) `a ia ko e ma`u honau hingoa fakatenetene ko e "Makapeo/Maccabees" mei a Siutasi ko e foha lahi ia `o Mataiasi. Ko e lau tokua ki he fu`u to`a mo e päte`itau `a Siutasi he na`a ne hangë ha hämala `a `ene haupapa `a e fa`ahi `a e fili. Ko e anga ai pë ia `a e ta`emate `a e vivili tau`ataina `a e laumälie `o e fefine mo e tangata. He `oku te`eki tu`otaha ke lava `e he fakapöpula `o tamate`i ke mate `aupito `a e laumälie fiemo`ui tau`ataina `o ha kakai `o neongo ai pë ko e hä hano fuoloa `o e hopoate.

2. Temipale: Ko e temipale fakalotofale ko ia na`e langa `e he kau Siu hili `enau foki mai mei he fakahë 538KM, ne toe fetongi`aki ia `a e fu`u temipale mäpele mo fonofono koula `a ia na`e fekau `e Helota ko e Lahi (40-4KM) ke langa `i he 19KM pea toki `osi `ihe 64TS pea hili pë `a e ta`u `e 6 pea möfia `i he tutu `o Loma `e Nero `i he 70TS. Ko e temipale `eni na`e to`oa ai e loto `o e kau Ako (Ma`ake 13:1), pea ko ia na`e fai ai `a e feilaulau monumanu mo e lotu faka taula`eiki. Ko `eni `a e temipale na`e fetautaulaki ai `a e ngaahi litesia `o e feilaulau tutu pea mo e fefakatau`aki `o e monumanu feilaulau pea mo e ngaahi fetongi pa`anga `o e tukuhau kia Sisa mo e ngaahi totongi `o e temipale mo e taula`eiki lahi. Pea ko`eni ia `a e temipale na`e fa`a faiako ai `a Sïsü, kae`uma`a `a `ene fa`a veipä ai mo e kau Fälesi mo e Sätusi. Na`a ne tulaki ai `a e tepile `a e kau fefakatau`aki `o ne tuli kinautolu kitu`a, he na`e `ikai ko e `ana `o e kaiha`a ka ko e temipale tapu `o e lotu mo e tui `Otua. `Oku ho`ata heni `a e pekia mo e toetu`u he `oku temipale `a e `Otua `i he sino, loto, mo e laumälie foki. Ko e tokanga pë foki ia `a e Siu ko e `afio `a e `Otua `i he temipale, `o `ikai ai fa`a fakatokanga`i `a e tefito`i fakakaukau `o e `afio `a e `Otua `i he loto mo e mo`ui `a e kakai `a e `Otua. Na`e tokanga`i `e Sïsü `a e fakama`ama`a`i `o e mahu`inga `o e mo`ui `a e kakai, he ne fu`u tokanga ange `a e taula`eiki mo e kau ngäue `o e temipale ki he fakatupu pa`anga `i he`enau tokanga`i `a e mafasia `a e masiva mo e vaivai `i hono totongi `o e monumanu ki he feilaulau pea mo e tukuhau `o e temipale. Talu ai mo e hoko `a e lotu temipale ia ko e ha`amonga mafasia kae mölia atu ai `ae kaveinga `a e temipale ko e lotu ki he `Otua. Pea ne`ine`i langa`ia `ene `ofa ki he si`i masiva `i he`ene foaki kotoa pe `o `ene ki`i koloa ko e penikapa ki he tuku me`a`ofa `i he temipale. Ko e `ofa haohaoa ia.

3. Sinakoke: Na`e taha pë `a e temipale ka na`e takitäuhi pë `a e tukuikolo honau sinakoke. Na`e `ikai fai ha feilaulau `i he sinakoke he na`e fakatefito ki ai `a e ako pea mo e lotu fakalitesia. Na`e fakataha ki ai `a e kakai `o nofo mavahevahe pe kakai tangata mei he kakai fefine `o nau fanongo ai ki he ngaahi fakahinohino mei he ngaahi tohi lao (torah) mo e tala fakapalöfita. Ne hoko `a e sinakoke ko e fa`unga mo e uho `o e nonofo fakasosiale, fakalangame`a, mo e mo`ui fefilihaki fakapolitikale. Ko `eni `a e fetuiaki `a e lotu mo e politikale, he neongo `oku ngali fepaki `i he`etau vakai `i he `aho ni ka na`e hangë `oku aafataha pë `a e ongo me`a ni talu mei ono`aho. He `oku tau `ilo mei he ngäue mo e tala fakapalöfita `o e Fuakava Motu`a `a e tu`otu`otatau `a e vivili `a e lotu ki he mo`oni mo e totonu, pea mo e taukave `a e politikale ki he tau`atäina mo e fakama`olunga`i `o e ivi mo e `amanaki. `Asili ai he `oku fakanatula pë ki ha kakai ke vivili ki he me`a `oku ma`olunga ange `iate kinautolu, (lotu pea ko hono ola ko e fifili ki he founga lelei taha ke fai ai `enau feinga ko ia (politikale).

4. Lao mo e Taufatungamotu`a: Talu pë mei he taimi `o Mosese pea mo e ma`u lao `a `Isileli, pea ne te`eki ha taimi ne mävae ai mo e lao. Kae talu mei he foki mai `a e fakahë he senituli

5KM. pea mo e fakautuutu ange `a e tokanga ki he lao (he na`e pehë foki `e `Esela ko e `uhinga `o e fakahë ko e talangata`a `a `Isileli ki he lao `a e `Otua). Ko e ola `o e fu`u tokanga lahi ko `eni ki he lao ko e tupu mo ma`u mei ai `a e ngaahi faka`uhinga lao `a ia ne hoko ko e ngaahi taufatungamotu`a (traditions derived from varieties of legal interpretations). Pea fai `o fema`uma`utaki pë `ena feläve`i `o meimei mahu`inga tatau pë `a e lao mo e ngaahi taufatungamotu`a. Ko e kau Sikalaipe ko kinautolu ia na`a nau mo`ui`aki `a e tauhi mo hono ako`i `o e lao. Ko `enau ngäue ke faka`uhinga totonu `a e lao ki he ngaahi tapa kotoa pë `o e mo`ui faka Siu. Na`e `i ai `a e ngaahi lao kehekehe `e 39 na`a nau fakataputapui `a e anga `o e mo`ui`i he `aho Säpate (Luke 6:1-2, Ngaue 1:12). Ka ko e me`a fakamamahi taha ko e fai atu `o fu`u tokanga ange `a e kau sikalaipe ki he taufatungamotu`a mo e kafukafutu`a `o e lao kae tukuange `a e ngaahi fungani mata`ikoloa `o e lao (Ma`ake 7:1-13, Matiu 23:23).

5. Fälesi: Ko kinautolu ia `a e kau mamahi`i lotu `a ia na`e tupu mei he fa`ahi "Hasidim" (God`s loyal ones). Ko `enau tefito`i ngäue ko e tauhi mo pule`i `a e ngaahi ngäue mo e ouau fakalotu kotoa pë. Na`e `ikai ke nau kau `i he ngaahi me`a faka politikale `o hangë ko e Sätusi. Ko e fu`u fa`ahi kaukaua `eni he na`a nau tu`utu`uni mo fakatonutonu `a e lao `o fakatatau ki he`enau faka`uhinga. Na`a nau fakamavahe`i kinautolu mei he toenga `o e kakai telia na`a nau maumau mo hä ngali`uli `i ha me`a ne te`eki fakama`a `e he lao. Ka ki he Fälesi, ko e lao `a e makatu`unga `o e lotu, mo`oni, mo e mo`ui. Ko e lao ke fakama`opo`opo `o `ikai ko e vete.

Ka `i he`enau fakamavahevahe ne nau iku ai ki he fakamo`ulaloa`i `a e kakai Siu na`e `ikai ke kau ki he`enau fa`ahi Fälesi. Ka kuo tau `ilo foki ko e mahafu malohi `eni ke fai`aki honau holoki. Ne kamata ke fehi`anekina`i mo pausi`i kinautolu `e he toenga `o e sosaieti Siu. Ka `iloa pë `a e tama fakahalahala ko momole`olunga `i he pangai `o e lotu, `oku ne touaki ai `a e mafai mo e pule fakatu`utu`unia (a policy of separation and dry legalism) `o tu`unga ai `ene fepaki mo e ngaahi tefito`i mo`oni `o e lotu. Ne nau kauhalakehe ai mo Sïsü koe`uhi ko `enau fakamu`omu`a `a e kilitu`a `o e lao `i he `ofa mo e faka`atu`i. Na`e `ikai `aupito faka`ikai`i `e Sïsü `a e lao ka na`a ne fakahala`i `aupito `enau founga hikisia mo ta`e`ofa na`a nau tauhi`aki `a e lao. Neongo ko e fa`ahi tokosi`i pë ka na`a nau fu`u ivi mälohi `i he tu`uaki `o e mo`ui fakalao `o e lotu. Ko kinautolu e fa`ahi mälohi taha talu mei he möfia `o e 70TS.

6. Sätusi: Ko e fa`ahi hono ua `eni `i he ivi mälohi mo e mafai `i he lotu faka Siu. Na`a ne vakavakaö mo e Fälesi `i he fakamaau`anga ma`olunga taha ko e Sanitalimi, Ngäue 23:6-10. Na`e tokolahi `a e kau taula`eiki lahi na`a nau kau ki he fa`ahi `a e Sätusi. Ne pupunufu`u `enau tui fakalotu `i he puhengia `o e tauhime`a motu`a, `o nau pehë ai kuo `osi täpuni `a e tala `Otua `i he hili e kuonga `o e kau palöfita. Ko ia ai na`a nau faka`ikai`i `a e toetu`u, mo`ui ta`engata, `angelo, fa`ahikehe, pea mo e ngaahi akonaki kimui `a e tui faka Fälesi (Ma`ake 12:18, Ngäue 23:8). Na`a nau masiva faka`apa`apa`ia ka e toka`i pë kinautolu koe`uhi ko honau ivi mo e mafai fakalotu.

7.`Esenisi: (Essenes) Ko e fa`ahi si`isi`i pë `eni, pea `asili ai na`e `ikai loko fai ha `ilo ki ai. Ka `i he `ilo ko ia `o e takaingatohi motu`a (Dead Sea Scrolls) `i he 1947 `i he `ana ofi ki he matätahi Tahi Mate, na`e toki lava `o fakapapau`i ai `a e tu`unga mo e tui `a e fa`ahi ko `eni ko e `Esenisi. `Oku hangë ko e kuonga `o e kau `Esenisi ko e 165KM-68TS.

Na`a nau matu`aki tui `aupito ko kinautolu pë `a e "kakai fili" `a e `Otua, pea ko e toenga `o e kakai Siu fakataha mo e kau taki `i Selusalema ko honau fili. Na`a nau tui ko kinautolu `a e "Ngaahi Foha `o e Maama" pea ko `enau faka`utumauku ke a`u ki he `aho `o e tau faka`osi `a ia te nau toki faka`auha ai `a e "Ngaahi Foha `o e Po`uli." Na`a nau nofo taha pë ke ako `a e tohitapu (torah, prophets, and writings), pea mo fa`u `a e ngaahi tohi vete mo e fakamatala `o e tohitapu mo `enau tefito`i tui. Na`e `ikai `aupito te nau manavahë ke lea`aki `a e ngaahi me`a na`a nau tui ki ai.

Ko e tau`atäina ko e taha ia `o `enau tefito`i tokäteline. Ko ia na`a nau fu`u malu`i `aupito `enau tau`atäina pea ne nau fa`a fepaki ai mo e ngaahi fa`ahi `a e Fälesi mo e Sätusi. `Asili ai ko e kakai lotolahi faka`ulia. Na`a nau anga melino pë kae`oua pë na`a fakafepaki`i `enau tui he `e toki hä ai honau anga`i to`a.

Ko e fa`ahinga kakai na`a nau mo`ui`aki `a e mateaki`i `o `enau tui mo e tau`atäina. He na`a nau pehë ko kinautolu pë `a e kakai `a e `Otua pea ko hono toenga ko e kakai `a e tevolo. Na`a nau `anaua ki he hoko mai `a e ongo Misaia mähanga, ko e Misaia faka taula`eiki (`Elone), mo e Misaia faka Tu`i (`Isileli), pë ko ha Misaia pë `e taha `oku ne fakatou ma`u `a e ongo mafai `e ua. Kae vave pë foki `enau holo koe`uhi na`e `ikai te nau tui ki he mali koe`uhi ko `ene fakafe`atungia ai ki he lotu. Ka na`a nau pusiaki pë `a e fänau ka ne `ikai pë tolonga.

8. Sealoti: (Zealots) Lolotonga `a e feinga `a e Fälesi mo e Sätusi ke fakahöhöloto ki Loma koe`uhi kae lava pë `o fai `enau lotu, pea mo e fakamisia `a e `Esenisi ke hoko mai ha Misaia kaukaua ke fakatau`atäina`i kinautolu mei he nofo hopoate ki Loma; kuo tu`u hake `a e Sealoti `o talatau pea ne kisuafi ki Loma he na`e lelei hake `a e matetau `i he mateta`utu he pöpula. `Oku lika heni ko e malamala-`a-`akaulahi pea ko e huli `o e `akau na`e tä `e Mataiasi `Ulu`itenifa mo hono foha ko Siutasi Makapeo ko e "hamala."

Pea ko hono ola `o e kumi tau`ataina ko e tafetoto `i he fu`u angatu`u lahi `a e kau Siu `o nau tau ai mo e lisione Loma `i he 70TS. `I he kuonga `o Sïsü, ne loa pë `a e mofisifisi `a e kalofiama `o e pule fakaehaua mo e vivili `a e fie tau`ataina (Ngäue 5:36-37). `Oku lau pë ki ai na`e kau `a Palapasa `i he kau taki angatu`u, `a ia ne iku ai ki hono fu`u faka`auha `e Loma `a Selusalema. Ka ko e tui kaukaua fau he ko e "talangofua ki Loma ko e talangata`a ia kia Sihova". Ka pehë leva `a e tui pea `oku ta`emata`ofi; ko tui ia. Ko e fa`ahinga tui mälohi pehë na`e fai ai `e Paula `ene fakatanga`i `a e `uluaki lotu faka Kalisitiane. Pea ko e fa`ahinga tui pehë pë na `e tuli ai `e Sïsü ki tu`a `a e kau fefakatau`aki mei he temipale. Ko e `uhinga ia `oku `i ai ai `a e lau `a e hisitölia `o pehë tokua na`e fa`a ma`unganofo `a Sïsü ki he kau Sealoti. Pea `oku `i ai mo e lau `o pehë na`e kau `a Sïsü `i he kautaha `a e kau `Esenisi na`e nofo he feitu`u ko Qumran he ve`e matätahi faka Hihifo `o e Tahi Mate, `a ia `oku maile pë `e 8 1/2 mei he faka Tonga `o Selikö. Ko e feitu`u `eni na`e `ilo ai `a e Dead Sea Scrolls `i he 1947.

Kuo tau fanongo pë foki `i he ngaahi talanoa `o e fakatanga lotu, pea na`e `i ai foki mo e fu`u fakatanga lotu pehë `i Tonga ni `i he 1800 tupu. `Oku `ikai `aupito pë ke ala mata`ofi `a e vivili `a e loto ke tau`atäina. Ka `oku toe fakautuutu ange foki `i he kau fakataha mo e ongo`i `o e tui fakalotu. Kuo fa`a hoko ai `a e lotu ko e me`afua (radar) ke ne tala `a e fa`ahinga loloto pë mamaha, ma`olunga pë ma`ulalo `o e tükunga mo`ui `a ha sosaieti. Pea `oku toe sivi pë foki `e he lotu `a ia pë, pe `oku lelei pe kovi `ene angafai.

Ko e me`a mälie `aupito `eni he `oku `ikai malava `e he kakai lotu ke pule`i fakapopula`i `a e tefito`i kaveinga mo e tui `a e lotu `oku nau tui ki ai. Neongo `oku feinga `a e kau taki lotu kotoa pë ke mapule`i `a e anga mo e founga `o e faka`uhinga`i `o e tui faka lotu, ka ko e me`a pë `oku lava ko e fakahingoa `o e founga pë "ko e tui ha kofutu`a `o `enau feinga pule." Ko e `uhinga lahi ia `e taha `o e lahi `a e ngaahi tokäteline `o e lotu, koe`uhi ko e feinga ke mapule`i `a e anga mo e founga `o e tui. `Oku fefihiakitu`u `aupito `a e `uhinga ko `eni mo e `uhinga fakahinohino peë tataki `o e tokäteline. Ko hono mo`oni ko e ongo `uhinga löua ko e ongo tafa`aki `e ua `o e fo`iniumotu`u pë `e taha. Ko e toe `uhinga malohi foki `a e pau ke fononga fakataha pë `a e `uhinga `o e tui pea mo e ivi faka`uhinga `o e kakai lotu. Pea `oku makatu`unga `eni ia `i he anga `o e felave`i `a e tala `Otua mo e tala `o e fonua, ko e uho ia `o e lotu.