© Copyright 1998, Nomoa Publicationsj.havea@tcu.edu
Mapu-mei he-ngalu:
Ko Sia’atoutai he kaha’u-lolotonga ‘o Tonga
Jione Havea
{‘I he manatu’ofa kia Finau S. Lokotui, na’a ma kaungängäue}
‘Oku ou lukuluku mai ki he fakamanatu e Siupeli Koula ‘o e Kolisi Sia’atoutai ha loto hounga’ia, tu’unga ‘i he kaveinga taulua ‘o e Kolisi´: Ke Kalaisi’ia, Ko ‘etau langa ki Itaniti. ‘Oku tutui atu e kaveinga ni ke ‘omi e tötö’onga fakaKalaisi´ ‘o lanu‘aki e fakafeangai ‘oku fai ‘i Taimi´, pea teke e langa ‘oku tau fai heni´ ke ope atu ki Itaniti. ‘Oku fakahoko-kuonga fa’unga ‘o e Kolisi´, pea ko e pununga ia ‘o e fakatu’amelie ‘oku fai ‘i he ki’i fakamatala nounou ni.
‘Oku ‘ulu’aki ‘e he fakamatala ni ha toe kaveinga fakahoko-kuonga ‘e taha: "Ko Sia’atoutai he kaha’u-lolotonga ‘o Tonga." Ko ‘eku fakatonulea ia ki he kaveinga ("Role of Sia’atoutai in modern Tonga") ne ‘omi ‘e he Komiti ‘Etita ke tu’unga ai ha ki’i fakamatala´.
‘Oku ‘i ai ha ongo tukufakaholo ‘e liua ‘e he fakamatala ni, pea ka lava ia ‘oku ‘i ai mo e fakatu’amelie ke faka’ilonga’i’aki e Siupeli Koula ‘o e Kolisi´. ‘Oku mahu’inga ke fakatou liua ‘a e kuohili´ pea humaki ha fakatu’amelie kae malava ke mahu’ingamälie e kaha’u-lolotonga´ ("modern"), he ‘oku tala ‘e he tukufakaholo ("premodern") mo e fakatu’amelie ("postmodern") e tükunga ‘o e kaha’u-lolotonga´. Ka ‘ikai fai kinaua, pea ‘e fakaikunoa e täkoto tuifio ‘a e ngaahi kuonga´ ‘i hotau ‘atamai´. ‘Oku taumu’a e fakamatala ni ke fakahoko-kuonga, ka ‘oku ‘ikai ko e fefiohi ‘o kuihi ‘enau feläve’i.
‘Oku ‘uluaki mahu’inga ke liua ha tukufakaholo kuo ne kavahia e ngaahi to’utangata lahi, ko e taku ‘o pehë ‘oku femotumotuhi ‘a e ngaahi kuonga´. ‘Oku tefito eni he ‘atamai tala kuonga fakahisitolia´, ‘o lau ‘oku ‘i ai ha ngaahi kuonga kehekehe ‘e tolu: (a) kuohili, (e) lolotonga, mo e (f) kaha’u. ‘E kehekehe pë e anga honau fakahingoa´, ka ‘oku mahino ‘enau mävahevahe. ‘Oku tau fa’a kananga’aki ‘o pehë, "Fielau he ko e tangata/ta’ahine na’e ‘i ai hono kuonga." ‘Oku ‘uhinga eni ki ha taha na’e ‘i ai hano kuohili ‘a ia ‘oku ‘ikai kei mo’oni ‘i he lolotonga´, pea ‘oku tau fai ‘a e fakatuketuke´ mo e fakakaukau ‘e ‘ikai pehë ‘i he kaha’u na. ‘Oku tau motumotuhi e ngaahi kuonga´, pea pule’i ‘e he tukufakaholo ko ia e anga ‘o ‘etau mo’ui´.
Kuo fononga mai e Vete Tohitapu mo e Lotukalafi ‘i he fa’ahinga fakakaukau ko eni ‘o laui ta’u. Kapau ko ha konga tohi ke fakamatala’i, ‘oku nofo hifo e tama vete´ ‘o fakafaikehekehe’i e ngaahi kuonga´ pea kumi ki he kuonga ne fatu mei ai ‘a e konga tohi´ ke tu’unga ai ha’ane faka’uhinga. ‘Oku fai pehë mo e kau teolosia ‘i hano fakamatala’i ha tokäteline pe tötö’onga fakafeangai. ‘Oku nau taumu’a ke kumi e motua’i ‘ätakai´, pea tala mei ai ‘a e ‘uhinga ‘o e konga tohi pe tokäteline takitaha. Ko e me’a lelei ke fai pehë, ka ‘e kei mo’oni pë e fakatokanga: Ko hai koä na’e tu’u ai, ke ne tala ‘a e mo’oni pe ta’emo’oni ‘o e fakamatala ‘oku fai? ‘Oku fakae’a ‘e he fehu’i ni ‘a e fakapuli ‘oku fa’a toitoi ai e kau ako tokolahi, ko ‘enau taukave’i ke kumi ki he mu’aki ‘ätakai´ ka nau ma’u faingamälie ai ke pule’i e Vete Tohitapu mo e fakamatala fakaLotukalafi ‘oku fai´. Koe’uhi kuo motuhi e ngaahi kuonga´, ‘oku ta’ofi ai e lolotonga mo e kaha’u ke kau ki hono tala ‘o e kuohili. Pea hoko leva e fakamatala kuonga´ ko e faingamälie ‘o kinautolu pë ‘oku ako ki ai, pea ‘ikai si’a faingamälie ke lukuluku mai mo e kau ta’eako´.
Kuo taimi ke liua e fa’ahinga tukufakaholo ni, ka tau tali ‘oku fefafanga’aki ‘a e ngaahi kuonga´. Koe’uhi ko ‘enau feläve’i, ‘e lava pë ‘e Susitina ‘Otea mo ‘Esau Hoi ke faka’uhinga’i e kuohili´ tu’unga he’ena a’usia ‘i he lolotonga´. ‘Oku ‘ikai ha’ana faingamälie ke vakili e fäliunga ‘o taimi mo e mu’aki ‘ätakai e ngaahi konga tohi pe tokäteline takitaha, ka ‘oku na ma’u faingamälie ke fekita mo e ‘Otua ‘i he’ena mo’ui lolotonga pea tu’unga ai ha’ana lukuluku mai ki he tala ‘uhinga´. ‘Oku tau fa’a fai ‘a e faka’uhinga´ ko e me’a fakaako, ‘o mahino pë ki he kau ako, kae tu’enia ‘a e kau Susitina´ mo e kau ‘Esau´. Ka ‘e lava ke tau tokangaekina e fa’ahinga pehë ‘okapau (i) te tau tali ‘oku fefafanga’aki ‘a e ngaahi kuonga´ pea (ii), ‘oange ha faingamälie ‘o e lolotonga´ ke kau he tala e ‘uhinga ‘o e kuohili. Ko hotau fatongia´, ma’u ai pë, ke fakahoko-kuonga!
‘Oku fekau’aki mo eni ‘a e tukufakaholo hono ua ke liua: ko e fetu’usi ‘a e ngaahi fa’ahinga. ‘Oku tupulaki ‘a e fa’ahinga tukufakaholo ni ‘i Tonga he ‘oku anga pehë e fakanofonofo hotau sosaiete. ‘Oku fakafa’afa’ahinga ‘a e ngaahi ha’a´ mo e ngaahi tu’unga´, ‘o mavahe hake ‘a e hou’eiki´ mei he tu’a´ pea ta’ofi ‘ena fetaulaki´. ‘Oku fakamävahevahe foki mo e lea ‘oku ngäue’aki kiate kinautolu. Kau mai mo e ako´ ‘i hono poupou’i e tukufakaholo ni, he ko e taha ‘o e ngaahi nunu’a e mala’e ako´ ko e pusiaki mai ai e ‘atamai fe’au’auhi´ ke ne vetevete ‘a e fe’aonga’aki fakatautehina´. Kuo ‘i ai ‘a e "kau ako" mo e "kau ta’eako," pea ‘oku fakaaoao ‘a e "kau ako" ‘i he faka’uhinga me’a´ mo e fakamatala kuonga´. Pea a’u ke ha’u e "kau ako" ni’ihi ‘o feinga fakaaoao ‘i ha mala’e kehe, pea nau fetä’aki ai mo e "kau ako" ‘o e mala’e ko ia he kuo nau fehopokaki he siakale kehe´. Ko e fetu’usi "faka-kau ako" ia, pea ‘ikai ngata pë ‘i hono femotumotuhi e ngaahi kuonga´ ka kuo fetu’usi ai mo e ngaahi fa’ahinga´.
Kuo tokolahi ‘a kinautolu kuo ma’u mo’ui mei hono fakatolonga e fa’ahinga tukufakaholo ko eni, kau ai mo kita he ngaahi ‘aho kimu’a atu´. Ka kuo taimi ke liua, he ko e konga ‘e taha ‘o e fakahoko-kuonga´ ko e fakahoko-fa’ahinga. Kuo loa e kamata e ngäue ni ‘e he Koeli ‘i he Tohi Lute mo e Tohi Siope pea fakamo’oni e punake´ ko e taha ia he ngaahi kaveinga ‘a Sisu: ‘Ene ngäue lahi ko e faka’osi/ Fetu’usi mo e taufehi’a (THB 572:6a). Ko e kaveinga ia ‘oku tau kautaha ai, pea tala ai ‘etau mateaki he fakatautehina.
Tauange ke ‘oua na’a ngata pë ‘i he’etau ta’ofi e fetu’usi he ngaahi siakale "faka-kau ako" kae kau ai mo e ngaahi siakale ‘o e sosaiete, he ko ‘eku tokanga´ ‘oku taumu’a ki he kau "ta’eako" mo kinautolu ne ta’etoka’i he kuohili´. Ka kakato hono liua e ongo tukufakaholo kuo u lave ki ai´, pea ‘e ‘i ai hanau faingamälie ke kau mai ki hono tala hotau lolotonga´ mo e fa’u hotau kaha’u´.
Ko e ongo tukufakaholo ‘oku ou fokotu’u ke liua´ ko e femotumotuhi ‘o e ngaahi kuonga´ mo e fetu’usi ‘o e ngaahi fa’ahinga´. Ka fetongi’aki hano ‘oange faingamälie ki he "lolotonga" mo e "kau ta’eako" ke kau ‘i he tala e Vete Tohitapu mo e Lotukalafi, pea te tau faingamälie ki ha vaa’i fakatu’amelie ‘i he kaha’u-lolotonga ‘o Tonga. Ka liua e ongo tukufakaholo ni, ‘e faingofua ke tau fakatokanga’i ‘oku fefafanga’aki ‘a e ngaahi kuonga´ pea ‘oku taau ke fakatautehina ‘a e ngaahi fa’ahinga.
‘E matamata faingata’a ‘a e fakakaukau ni, he ‘oku tau manako ke tauhi koloa mo fakatolonga e me’a ‘oku tau ma’u´. Ko hotau tokolahi, ‘e pïkitai ki he ngaahi tukufakaholo´ ‘o faingata’a leva ke fai ha nga’unu ki he fakatu’amelie ‘o e kaha’u-lolotonga´. ‘Okapau te tau fai mo’oni ki he kaveinga Ke Kalaisi’ia, ‘e faingofua pë ke tau fakatafe atu ‘a e lolotonga´ ke lanu’aki e tukufakaholo´ {ko e "lanu" ‘oku ‘uhinga mähanga, ko e "vali fo’ou" mo e "to’o e tahitahi"}. Pea ‘e lava ia ‘okapau te tau muimui ofi ki he mo’ui ‘a Sisu.
‘E ‘ikai mama’o ‘okapau te tau pehë ko e mo’ui ‘a Sisu, mei hono ‘ahi’ahi’i ia he toafa hili hono papitaiso ‘e Sione pea kau ai ’ene Malanga ‘i he Mo’unga ‘o a’u mai ki he’ene toe fakatapui e Temipale he ‘aho Paame, na’a ne toutou liua hono tukufakaholo. Na’a ne malanga’i kuo hoko mai e Pule’anga ‘o e ‘Otua´ ke fakahoko-kuonga mo ha’a tangata, ke liua e tala kuonga ‘a e tukufakaholo ‘o Palesitaine. Na’a ne fa’a taukapo’i ‘ene kau ako´ ‘i he’enau toli ‘akau mo fai fakamo’ui he Sapate kae’uma’ä ‘enau kai ta’efanofano´, ‘o liua ai honau tukufakaholo fakaSiu´. Na’a ne ui ‘a Lasalosi mei he pekia pea ne toe tu’u ‘e ia foki, ko e liua e tukufakaholo ‘o e mo’ui´. Na’a ne fakafetaulaki e sino-kakano’ia fakaetangata ki he laumälie totonua faka’Otua, ke liua ‘a e fakangatangata ‘o ha’a tangata´. Mei hono tu’itu’ia ia ‘o a’u ki he’ene Ha’ele Hake, na’e feia ‘e Sisu ‘i hema mo mata’u hono liua e ngaahi tukufakaholo lahi. Kapau ko ia, pea ‘okapau te tau tauhi ofi ki he kaveinga Ke Kalaisi’ia, pea ‘oku taau ke tau muimui he hala kuo tofa´ ‘o kautaha mo Sisu hono liua e ngaahi tukufakaholo kuo lau fánö.
Kapau ‘oku tolonga ha tukufakaholò, ko e faka’ilonga ia kuo ikuna’i ‘e he tukufakaholo ko ia ‘a e kakai´ pea te’eki ai ke nau lava ‘o mata’aki mai mei he kuohili´. Ka ko e kuohili´ ko e siakale ia ‘oku fakaaoao ai ‘a e "kau ako." Ko e siakale ‘o e "kau ta’eako" ia ‘a e lolotonga, pea ko e ‘ätakai ia ‘oku mahu’inga ke fai mei ai ‘a ‘etau fakatu’amelie. Tau mapuna hake ä mei he kuohili´, ka tau lava ke mo’ui ‘i he lolotonga´.
‘E fanau’i ha’atau fakatu’amelie ‘i ha’atau fanongo ki he le’o ‘o e "kau ta’eako" mo ha’atau tokangaekina si’i "kau masiva." ‘E fou meiate kinautolu hotau fakamo’ui, he ko e fai ki he "si’i hifo" ko e fai ia ki he ‘Otua. Ka lava ia, ‘e ma’u faingofua leva e fefafanga’aki mo e fakatautehina na’e ‘uhinga ai e fokotu’u ke liua e ongo tukufakaholo kuo u lave ki ai´
Ko e me’a faingata’a ke fanongo ki he le’o ‘o e "kau ta’eako" mo e "kau masiva", ka ‘oku fonu tapuaki. Na’e fakatokanga mai ‘e hoku kaungätangata, ko e taha pë ‘o e "kau ta’eako," ‘oku mahu’inga ke tau ‘a’ahi kakai ‘ikai koe’uhi´ ‘oku faka’ofa si’i kau paea´, vaivai´, mo e masiva´, ka koe’uhi´ ko e kupu kita ‘o ‘enau haohaoa´ (Koloni Lolohea). Ki he talavou ni, ‘oku ‘ikai ko e taumu’a´ ke femotumotuhi mo fetu’usi ka ke kautaha. Ko e tu’amelie ia ‘o e fakamatala ni, ‘oku tu’unga ‘i hano tali ke fakahinohino kitautolu ‘e he tama ta’eako ni. Ke tau fetauhi’aki ‘ikai koe’uhi ko ‘etau faka’ofa´, ka koe’uhi ‘oku tau kautaha ‘i ha haohaoa fakalükufua. Ko ho’o haohaoa´ ‘oku ou kau ai, ko e haohaoa ‘a e ta’eako mo e masiva ‘oku tau kau ai, pea ko kinautolu´ ‘oku nau fai hotau fakakakato´.
Ko e tefito ‘o e fakatu’amelie ni ko e fakamahino ‘oku ‘ikai mävae ‘a e kaha’u mei he lolotonga´, he ‘oku ‘omi ‘a e ‘amanaki´ ke aka he lolotonga´ ‘i he ‘ao ‘o e kau ta’eako´ mo e masiva´. Ko e kupu mahu’inga ‘o e ngäue fakahoko-kuonga´ ko e pau ke tau puke mai e kaha’u ke ‘oua na’a mama’o meiate kitautolu. Puke’aki mai ‘a e fakatu’amelie, pea fusi mai hono momona ke fakamänavahake‘aki si’i kau ta’aliekina mo fäiekina ‘i hotau kuonga´. Ko e konga ai pë ia ‘o e fakahoko-kuonga´.
Kuo mälö si’i fononga mai ‘a e Kolisi Sia’atoutai he ta’u eni ‘e nimangofulu, pea kuo tau sio atu eni ke fononga’ia e ngaahi ta’u ‘o e kaha’u-kuo-’i heni´. ‘Oku ou faka’amu ‘e kau ki he ngaahi fatongia ‘o e Kolisi ‘i he kaha’u-lolotonga ‘o Tonga´ ‘a e toe tokanga ki he le’o ‘o e kau ta’eako´ mo e kau masiva´.
Kuo foua ‘e ha kau mo’onia e Kolisi´, kamata meia Sione Lepa To’a mo e ‘uluaki to’u ako´, pea kau mai mo e kau Faifekau Sea mo Faifekau Pule kae’uma’ä e kau Faifekau mo e Setuata FakaKonifelenisi tokolahi. ‘I ai e kau tangata ‘o e fonua´, hangë ko Vili Motu’apuaka he to’u ako ‘o e 1949 mo e ni’ihi ne toki mui mai, koe’uma’ä e kau Setuata mo e Kakai Lelei fakakolo tokolahi. ‘I ai mo e ni’ihi mei he ngaahi siasi kehe´, hangë ko Tevita Feke Mafi he to’u ako ‘o e 1974 pea fái mai. ‘A’ala e kau ako faka’ilonga talu ‘a Sione Latukefu mo e ‘uluaki to’uako L.Th. he 1952, pea fai mai ‘ia Tevita Vea mo e kau B.D. ki Lonitoni he 1966 kia ‘Osaiasi Koliniusi Fatai mo Valamotu Palu mo e to’uako B.D. ne kamata ‘i Nafualu talu e 1987. Ko e kau ako ‘iloa kinautolu, mo e tokolahi kehe, na’a nau fai ‘o ngali mo e kau ako lelei pea kuo nau fakakoloa ‘a Tonga.
Kae taumaiä ‘e ngalo ai si’i ‘Eliesa Vaiaku he to’uako ‘o e 1964, ko e taha ‘e lau hono kamata’anga´ ki he kau "ta’eako" ka na’a ne kau ki hono tafunaki e kaveinga fakahoko-kuonga ‘o e Kolisi´. Na’a ne tutuku´ kuo ne ikuna, ‘o ne kau he ope´, pea ‘i ai mo ha fa’ahinga tokolahi he läkanga ko ia. Ko si’i fa’ahinga pehë ‘oku ou fakatauange ‘e kei tokangaekina ‘e he Kolisi Sia’atoutai ‘i he kaha’u-lolotonga ‘o Tonga. ‘Oku tu’unga e faka’anaua ni ‘i ha ‘uhinga taulua: ‘Uluaki, he ko e tokolahi hotau kakai´ ‘oku kau he fa’ahinga ko ia´, pea ko hono ua´, he ‘e lanu Kalaisi ‘a e Kolisi´ ‘okapau ‘e tokangaekina kinautolu ne tu’unga ai e fakahoko-kuonga mei langi—si’i masiva, paea, vale, tukuhäusia, mo e li’ekina. Ka holoki e fakangatangata ‘o e femotumotuhi mo e fetu’usi´, ‘e tatafe leva ‘a e fakatautehina ‘oku ‘amanaki mai ki ai ‘a e kakai ‘oku ‘uhinga ai ‘etau tauhi mo ‘ofa ‘i he Kolisi ko Sia’atoutai. Ka lava ia, ‘e to’ulu e haohao´ ‘i he kaha’u-lolotonga ni ‘o Tonga´.
Tauange ke Koloa’ia e fakahoko-kuonga mo e fakakäinga-fa’ahinga ‘oku fai ‘e he Kolisi´ ma’a Tonga, ‘o hangë ko e fakatautehina na’a ku ako ‘ia Finau S. Lokotui. Mo e Tu’a’ofa’eiki, jfh.
© Copyright 1998, Nomoa Publications
j.havea@tcu.edu
[For a piece of the Kingdom, and Your Own Domain Name,
http://www.tonic.to easily the Tonic.to Domain Name headaches.]